สงขลาพอเพียง : เครือข่ายสร้างเสริมสุขภาพจังหวัดสงขลา - Songkhla Health

อาการคลื่นไส้ อาเจียน


                  อาการคลื่นไส้ อาเจียน เป็นกลไกที่ร่างกายกำจัดเศษอาหาร ที่ตกค้างอยู่ในกระเพาะอาหารออกทางปาก มีสาเหตุได้หลายอย่างมีทั้งสาเหตุที่ไม่รุนแรง เช่น การรับประทานอาหารมากเกินไป เมารถ เมาเรือ การผิดกลิ่น เป็นต้น และสาเหตุที่รุนแรง เช่น โรคกระเพาะอาหารอุดตัน ไส้ติ่งอักเสบ ติดเชื้อในทางเดินอาหาร เป็นต้น ในกรณีเหล่านี้ สำนักงานคณะกรรมการการสาธารณสุขแนะนำให้ใช้สมุนไพรในสาเหตุที่ไม่รุนแรงเท่านั้น หรืออาจใช้ร่วมกับวิธีการรักษาแบบอื่นเช่น อาการคลื่นไส้ รวมไปกับการใช้ยาแผนปัจจุบัน เป็นต้น ทั้งนี้ ควรอยู่ในการวินิจฉัยและการดูแลของแพทย์แผนปัจจุบัน หรือผู้ประกอบโรคศิลปะแผนไทย


1. ยอ


ชื่อวิทยาศาสตร์        Morinda citrifolia Linn. วงศ์                          RUBIACEAE ชื่อท้องถิ่น                ยอบ้าน (ภาคกลาง) มะตาเสือ (ภาคเหนือ) ลักษณะทางพฤกษศาสตร์                                 เป็นไม้ยืนต้นขนาดเล็ก ใบใหญ่หนาสีเขียวสด ดอกเล็กสีขาว เป็นกระจุก ผลกลมยาวรี มีตาเป็นปุ่มรอบผล ลูกอ่อนสีเขียวสด เปลี่ยนเป็นสีขาวนวลเมื่อสุก กลิ่นฉุน ปลูกโดยใช้เมล็ด ขึ้นได้ในดินแทบทุกชนิด เจริญได้ดีในที่ชุ่มชื้น มักปลูกในต้นฤดูฝน วิธีปลูกจะปลูกลงหลุมเลย หรือเพาะกล้าก่อนแล้วค่อยนำไปปลูกในที่ที่เตรียใไว้ก็ได้ ส่วนที่ใช้เป็นยา ผลดิบหรือผลห่ามสด รสและสรรพคุณยาไทย        รสขมเล็กน้อย ผลยอแก้อาเจียน ขับลม บำรุงธาตุ


ข้อมูลทางวิทยาศาสตร์                            12/11/45                     ผลยอมีสารเคมีคือ Asperuloside, caproic acid, caprylic acid และ glucose วิชัย เอกพลากร และคณะ ได้ศึกษาผลทางคลินิกของยอในการรักษาอาการคลื่นไส้ อาเจียน โดยใช้ผลยอดิบที่โตเต็มที่ตากแห้ง บดเป็นผง ใช้ผง 20 กรัม ชงในน้ำเดือด 1000 มิลลิกรัม ทิ้งไว้ 15 นาที กรองใส่กระติกให้ผู้ป่วยที่เป็นโรคมาเลเรียดื่มแทนน้ำ ครั้งละ 30 มิลลิลิตร ทุก 2 ชั่วโมง โดยเปรียบเทียบกับน้ำชา และยา Metoclopamide ผลการศึกษาพบว่า ผลระงับการคลื่นไส้ อาเจียน ไม่ดีเท่ายา Metoclopamide แต่ผู้ป่วยพึงพอใจในรสชาด


วิธีใช้                       ตำราแพทย์แผนโบราณกล่าวว่า ใช้ผลบอเพสลาดหั่นปิ้งไฟพอเหลืองกรอบ ต้มเอาน้ำ เป็นกระสายยาใช้ร่วมกับยาอื่น แก้คลื่นไส้ อาเจียนได้ผล ในการทดลองพบว่าผลยอไม่มีพิษเฉียบพลันและใช้เป็นอาหาร จึงใช้เป็นยาแก้อาการคลื่นไส้ อาเจียนที่ไม่รุนแรงได้ เลือกเอาผลดิบหรือผลห่ามสด ผ่านเป็นชิ้นบาง ๆ ย่างหรือคั่วไฟอ่อน ๆ ให้เหลืองกรอบ ต้มหรือชงน้ำดื่ม ใช้ครั้งละประมาณ 2 กำมือ (10-15 กรัม) เอาน้ำที่ได้จิบทีละน้อยและบ่อย ๆ ครั้ง จะไผลดีกว่าดื่มทีเดียว


2. ชิง


ชื่อวิทยาศาสตร์          Zingiber officinate Rose วงศ์                            ZINGIBERACEAE ชื่อท้องถื่น                  ขิงเผือก (เชียงใหม่) ขิงแกลง ชิงแดง (จันทบุรี) สะเอ (กะเหรี่ยง-แม่ฮ่องสอน)


ลักษณะทางพฤกษศาสตร์                       ขิงเป็นพืชล้มลุกมีแง่งใต้ดิน แง่งจะแตกแขนงคล้ายนิ้วมือ เนื้อในสีเหลืองแกมเขียว ลำต้นที่อยู่เหนือดินงอกจากแง่งตั้งตรงยาวราว 2-3 ศอก ใบสีเขียวเรียวแคบ ปลายใบแหลม ดอกเป็นช่อขนาดเล็ก ก้านดอกสั้น ดอกสีเหลืองและจะบานจากโคนไปหาส่วนปลาย ขิงปลูกโดยใช้เหง้าและขิงชอบดินเหนียวปนทราย อุดมสมบูรณ์ ค่อนข้างชุ่มชื้นแต่ระบายน้ำได้ดี ไม่ชอบน้ำขัง แฉะ แสงแดดพอควร


ส่วนที่ใช้เป็นยา                  เหง้าแก่สด ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา        เก็บเกี่ยวในช่วงอาจุ 11-12 เดือน รสและสรระคุณยาไทย        รสหวานเผ็ดร้อน แก้ลมจุกเสียด แก้เสมหะบำรุงธาตุ แก้คลื่นเหียนอาเจียน


ข้อมูลทางวิทยาศาสตร์                       เหง้ามีน้ำมันหอมระเหยประมาณ 0.2-3 % ทั้งนี้ปริมาณเปลี่ยนแปลงได้ ขึ้นอยู่กับวิธีปลูกและช่วงเวลาเก็บ ในน้ำมันมีสารเคมีหลายชนิด ที่สำคัญมี Zingiberine, Zingoberol, Citral, Zingirol เป็นต้น นอกจากน้ำมันหอมระเหยยังมีสารชื่อ Oleo-resin อยู่ในปริมาณสูงเป็นสารที่ทำให้ขิงมีรสเผ็ดและกลิ่นหอม น้ำมันหอมระเหยที่มีอยู่ในขิงมีฤทธิ์ ต่อต้านเชื้อแบคทีเรียที่ทำให้เกิดหนองและมีฤทธิ์ขับลม ช่วยกระตุ้นการบีบตัวของกระเพาะอาหารและ ลำไส้ ยังมีการศึกษาวิจัยพบว่า สารสกัดของขิงป้องกันการคลื่นไส้ อาเจียน


วิธีใช้                       เหง้าขิงใช้เป็นยารักษาอาการคลื่นไส้ อาเจียน เนื่องจากธาตุไม่ปกติ เมารถ เมาเรือ โดยใช้เหง้าแก่สดขนาดเท่าหัวแม่มือ (ประมาณ 5 กรัม) ทุบให้แตก ต้มเอาน้ำดื่ม

สำนักงานคณะกรรมการการสาธารณสุขมูลฐาน, " ยาสมุนไพร สำหรับงานสาธารณสุขมูลฐาน"