สงขลาพอเพียง : เครือข่ายสร้างเสริมสุขภาพจังหวัดสงขลา - Songkhla Health

รายงานการศึกษาเรื่อง เครือข่าย สสส. ร่วมสร้างสรรค์อนาคตสังคมไทย : กรณีศึกษา จังหวัดสงขลา ผศ.ภก.พงค์เทพ สุธีรวุฒิ สถาบันวิจัยระบบสุขภาพภาคใต้ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์


สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ(สสส.) เป็นหน่วยงานรัฐที่ไม่ใช่ส่วนราชการจัดตั้งขึ้นตามพระราชบัญญัติกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ เมื่อวันที่ 8 พฤศจิกายน 2544 มีวัตถุประสงค์เพื่อสนับสนุนและส่งเสริมให้คนไทยมีสุขภาพดี โดยใช้แนวทางการมีส่วนร่วมและหนุนเสริมพลังทางสังคมเพื่อเปลี่ยนแปลงคน ชุมชนและสังคมให้หันมาสร้างเสริมสุขภาพ ใช้ยุทธศาสตร์หลักในการดำเนินงานคือ • สนับสนุน"ขบวนการ"พัฒนางานเชิงรุก
• พัฒนาให้เกิดกระบวนการพัฒนาเชิงระบบ
• พัฒนาชุมชนคนรักสุขภาพ : กระตุ้นให้มีการสร้างสุขภาพที่เป็นรูปธรรม • พัฒนาความยั่งยืน โดยอาศัยทุนทางสังคมเป็นปัจจัยสำคัญ บทบาทหลักที่ผ่านมาของสสส. คือ ให้การสนับสนุนเงินทุนแก่โครงการสร้างเสริมสุขภาพต่างๆ ภายใต้การให้ข้อมูลและคำแนะนำทางด้านวิชาการเพื่อให้เกิดการดำเนินโครงการอย่างมีประสิทธิภาพ โดยการเชื่อมประสานให้หน่วยงานต่างๆที่มีจุดหมายรวมกัน สามารถทำงานได้อย่างสอดประสานและเกื้อหนุนกัน ผลของการดำเนินโครงการจะนำไปเผยแพร่สู่สาธารณะเพื่อให้สังคมได้รับรู้และได้เห็นแบบอย่างที่ดีและกระตุ้นให้ผู้คนแสดงความคิดเห็น นำไปปฏิบัติอย่างแพร่หลายในวงกว้าง รวมถึงการนำเสนอต่อรัฐบาลเพื่อเพื่อขยายผลเป็นนโยบายสาธารณะหรือเพื่อการผลักดันในวงกว้าง การสร้างเสริมสุขภาพของจังหวัดสงขลา ได้รับการสนับสนุนจากสสส.ในหลายโครงการ ทั้งเป็นโครงการที่ภาคีในพื้นที่ได้รับการสนับสนุนโดยตรงและโครงการจากหน่วยงานอื่นนอกพื้นที่ที่มีการดำเนินงานเกี่ยวข้องกับพื้นที่จังหวัดสงขลา เพื่อแสดงให้เห็นภาพรวมของกิจกรรมและผลงานการสร้างเสริมสุขภาพในพื้นที่จังหวัดสงขลาที่เกิดจากเครือข่าย สสส. จึงได้มีการศึกษาเรื่อง เครือข่าย สสส. ร่วมสร้างสรรค์อนาคตสังคมไทย : กรณีศึกษา จังหวัดสงขลา ขึ้น โดยใช้วิธีการศึกษา 3 วิธีคือ การทบทวนเอกสารโครงการ การสอบถามผู้รับผิดชอบโครงการ และการจัดสนทนากลุ่มภาคีเครือข่าย สสส. ผลการศึกษาพบว่า มีโครงการที่ได้รับการสนับสนุนจากสสส.ดำเนินการในพื้นที่จังหวัดสงขลา ทั้งหมด 77 โครงการ เป็นโครงการที่ภาคีในพื้นที่ได้รับการสนับสนุนโดยตรง 14 โครงการ (คิดเป็นร้อยละ 18.18) ส่วนที่เหลือ 63 โครงการ (คิดเป็นร้อยละ 81.82) เป็นโครงการที่มีจังหวัดสงขลาเป็นพื้นที่ส่วนหนึ่งของการดำเนินการ มีผู้รับผิดชอบคือหน่วยงานอื่นที่ไม่ใช่ภาคีหรือเป็นหน่วยงานในจังหวัดสงขลา แต่ในบางโครงการจะมีผู้ประสานงานอยู่ในจังหวัดสงขลา การศึกษาครั้งนี้จำแนกโครงการใน 3 ลักษณะ คือ จำแนกตามประเภทของโครงการ จำแนกตามประเด็น และจำแนกตามกลุ่มเป้าหมายของโครงการ ซึ่งได้ผลการจำแนกดังต่อไปนี้ (รายละเอียดดูจากภาคผนวกและแผนภูมิ) 1. การจำแนกตามประเภทของโครงการ
โครงการ 77 โครงการ จำแนกตามประเภทของโครงการ ได้ดังต่อไปนี้ 1.1 โครงการสร้างเครือข่าย มีจำนวน 8 โครงการ 1.2 พัฒนาหน่วยงาน มีจำนวน 3 โครงการ 1.3 กิจกรรมชมรม หน่วยงาน มีจำนวน 9 โครงการ 1.4 ประชุม สัมมนา มีจำนวน 4 โครงการ 1.5 การศึกษา หลักสูตร มีจำนวน 1 โครงการ 1.6 วิจัยและประเมินผล มีจำนวน 14 โครงการ 1.7 พัฒนาคุณภาพชีวิต มีจำนวน 6 โครงการ 1.8 การจัดบริการ มีจำนวน 3 โครงการ 1.9 การรณรงค์ มีจำนวน 10 โครงการ 1.10 สื่อ
1.10.1 สิ่งพิมพิ์ มีจำนวน 5 โครงการ 1.10.2 โทรทัศน์ มีจำนวน 8 โครงการ 1.10.3 วิทยุ มีจำนวน 5 โครงการ 1.10.4 อินเตอร์เนต มีจำนวน 1 โครงการ

1. การจำแนกโครงการตามประเด็น โครงการ 77 โครงการ จำแนกตามประเภทของโครงการ ได้ดังต่อไปนี้ 2.1 ประเด็นการสร้างเสริมสุขภาพทั่วไป มีจำนวน 23 โครงการ 2.2 ศิลปวัฒนธรรม มีจำนวน 5 โครงการ 2.3 อาชีพแรงงาน มีจำนวน 1 โครงการ 2.4 เพศ มีจำนวน 1 โครงการ 2.5 พัฒนาเครือข่าย และภาวะผู้นำ มีจำนวน 2 โครงการ 2.6 สิ่งแวดล้อม มีจำนวน 2 โครงการ 2.7 เกษตร มีจำนวน 2 โครงการ 2.8 อาหาร โภชนาการ มีจำนวน 2 โครงการ 2.9 คุ้มครองผู้บริโภค มีจำนวน 2 โครงการ 2.10 อนามัยแม่และเด็ก มีจำนวน 4 โครงการ 2.11 การดูแลสุขภาพผู้ป่วย มีจำนวน 3 โครงการ 2.12 การประกันสุขภาพ มีจำนวน 1 โครงการ 2.13 ออกกำลังกาย มีจำนวน 4 โครงการ 2.14 ยาเสพติด มีจำนวน 4 โครงการ 2.15 บุหรี่ มีจำนวน 2 โครงการ 2.16 สุรา มีจำนวน 8 โครงการ 2.17 อุบัติเหตุ มีจำนวน 12 โครงการ

2. การจำแนกโครงการตามกลุ่มเป้าหมาย โครงการ 77 โครงการ จำแนกตามกลุ่มเป้าหมาย ได้ดังต่อไปนี้ 3.1 กลุ่มเยาวชน มีจำนวน 18 โครงการ 3.2 ครอบครัว มีจำนวน 7 โครงการ 3.3 ผู้สูงอายุ มีจำนวน 1 โครงการ 3.4 บุคลากรในหน่วยงาน มีจำนวน 6 โครงการ 3.5 ผู้ป่วย มีจำนวน 5 โครงการ 3.6 คนพิการ มีจำนวน 1 โครงการ 3.7 กลุ่มแรงงาน มีจำนวน 1 โครงการ 3.8 ทั่วไป มีจำนวน 41 โครงการ

ตัวอย่างผลการดำเนินงานโครงการสร้างเสริมสุขภาพในพื้นที่จังหวัดสงขลา

ชื่อโครงการ/การดำเนินงาน ผลการสร้างเสริมสุขภาพ (2545-2547) โครงการพัฒนาองค์กรการบริโภคเพื่อสุขภาพ เป็นการฝึกอบรมขั้นตอนการผลิตข้าวซ้อมมือเพื่อการนำไปบริโภคของกลุ่มสมาชิก และชุมชน -ชุมชนรู้จักและบริโภคข้าวซ้อมมือ -เกิดเศรษฐกิจชุมชน ซื้อข้าวในชุมชนแทนที่จะซื้อมาจากภายนอก -เกิดการรวมกลุ่มและมีกิจกรรมต่อเนื่องคือ การทำน้ำหมักชีวภาพ/แปลงสาธิตเกษตรอินทรีย์ -ชุมชนเข้ามามีส่วนร่วมมากขึ้นจาก20เป็น40คน และพัฒนาเป็นวิสาหกิจชุมชนมีสมาชิก 200 คน ร่วมทุนเป็นเจ้าของ -เกิดการมีส่วนร่วมระหว่างอบต./เกษตรอำเภอ/กลุ่มเกษตรกรปลอดสารพิษ โครงการวัยสะอาด ละความเสี่ยง เลี่ยงปัญหาเอดส์ ใช้กระบวนการทางศิลปะวัฒนาธรรม เช่น ละคร โครงการนี้เน้นกลุ่มมัธยมปลายทั้งนักศึกษากลุ่มกิจกรรมและกลุ่มที่มีพฤติกรรมเสี่ยง -เป็นการปรับกระบวนทัศน์เรื่องสุขภาพ ทำให้กลุ่มเป้าหมายเกิดความเข้าใจต่อปัญหาสุขภาพ ลดปัจจัยเสี่ยง

โครงการจดหมายข่าวเพื่อสุขภาพ จัดทำจดหมายข่าวที่ใช้การมีส่วนร่วมของหลายส่วนมาร่วมกันผลิตเป็นจดหมายข่าวส่งให้ศูนย์อบรมเด็กก่อนเกณฑ์ในสงขลา -สร้างและเกิดความร่วมมือผู้ใหญ่และเด็ก เกิดภาคีสุขภาพ -สื่อความรู้ความเข้าใจเรื่องสุขภาพ โครงการบูรณาการเครือข่ายการป้องกันแก้ไขปัญหายาเสพติดในชุมชนภายใต้ยุทธศาสตร์การป้องกันแก้ไขปัญหายาเสพติด เป็นโครงการที่มีธัญลักษณ์เป็นผู้รับผิดชอบ พื้นที่เป็นเพียงผู้ร่วมกิจกรรม มิใช่ผู้ของบสนับสนุนโดยตรง
กิจกรรมโครงการเป็นการอบรม สัมมนา และให้ชุมชนร่วมกำหนดกิจกรรมต่าง ๆ ในชุมชนเองด้วย -สร้างความเข้าใจกับชุมชน -สร้างกิจกรรมการมีส่วนร่วมชุมชน/ความร่วมมือเสริมสร้างความสุขของคนทำงาน -ปัญหายาเสพติดลดลง -สุขอนามัยสิ่งแวดล้อมดีขึ้น บ้านเรือนสะอาด

โครงการผ่อนคลาย สบายชีวี ด้วยลีลาศ นาฎศิลป์ และดนตรี เป็นการฝึกอบรมแบบปฏิบัติการใช้เวลา 3 เดือน มีการประเมินผลโดยการจัดแสดงผลงานภาคการศึกษาละ 1 ครั้ง และผู้รับการฝึกอบรมสามารถไปเป็นผู้นำการฝึกอบรมครั้งต่อไปได้ กลุ่มเป้าหมาย คือ นักศึกษาคณะพยาบาลศาสตร์และบุคคลทั่วไป -นักศึกษากล้าแสดงออกมีความเป็นผู้นำ โดยการวัดผลทางจิตใจ -มีการดึงภาคีอื่นมาร่วมโครงการ คือกลุ่มผู้สูงอายุ มาช่วยสอนและร่วมกิจกรรมโครงการกิจกรรมออกำลังกายและเผยแพร่ความรู้เรื่องสุขภาพเป็นการต่อยอดกิจกรรมในกลุ่มไหวตัวทัน ที่มีการทำอยู่แล้ว หนุนช่วยให้เกิดการขยายผลในวงกว้างมากขึ้น และสนับสนุนให้เกิดความสะดวกในการทำกิจกรรมสร้างเสริมสุขภาพที่ทำอยู่แล้ว

โครงการพัฒนาคุณภาพชีวิตแรงงานนอกระบบภาคบริการ : แรงงานคุ้ยขยะและแรงงานที่เกี่ยวข้อง เป็นโครงการนำร่องเพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิตแรงงานนอกระบบในภาคการผลิต มี 11 ประเภทกิจกรรม -ผู้ใช้แรงงานนอกระบบมีสภาพการทำงานทางกายภาพ ดีขึ้นกว่าก่อนทำโครงการ -เกิดความร่วมมือทำให้กลุ่มผู้ผลิตดูแลสุขภาพตนเอง -สร้างตัวกลางที่เป็นรูปธรรม

โครงการชุมชนเป็นสุข - ดับบ้านดับเมือง เป็นการทำกิจกรรม ภายใต้เครือข่ายเกษตรชีวภาพ 6 ชุมชน เป็นกิจกรรมที่ทำให้เกิดการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ระหว่างกลุ่ม มีการฝึกอบรม และปฏิบัติการทดลองในแปลงสาธิต -ใช้เทคนิคการสร้างปฏิสัมพันธ์กับชุมชน -ทำให้เกิดการจัดการเครือข่ายองค์กรอย่างมีประสิทธิภาพและประสิทธิผล -เกิดการปฏิบัติบนวิถีชีวิตจริง เป็นยุทธศาสตร์การเคลื่อนไหวการเมืองภาคประชาชน

โครงการวิจัยปัจจัยที่มีผลกระทบต่อพฤติกรรมการสูบบุหรี่และสัมฤทธิผลในการเลิกบุหรี่ของไทยพุทธและไทยมุสลิมในภาคใต้ เป็นงานวิจัยภาคสนาม ลงเก็บข้อมูลไทยพุทธและไทยมุสลิมใน 14 จังหวัดภาคใต้ -วัดความต่อเนื่อง -ทราบกลุ่มเป้าหมายคิดค้นกิจกรรมเพื่อการเปลี่ยนพฤติกรรม

โครงการแลกเปลี่ยนเรียนรู้เพื่อพัฒนาโครงการสร้างเสริมสุขภาวะจิตวิญญาณในการดูแลสุขภาพแบบองค์รวม -เป็นการต่อยอดจากกิจกรรมการดูแลสุขภาพ โดยใช้เครือข่ายพยาบาลทั่วประเทศ มีการประสานกิจกรรมมาก่อนที่จะทำโครงการ ถือเป็นต้นทุน -รวบรวมเป็นเครือข่ายที่ได้แลกเปลี่ยนเรียนรู้และขยายผลให้สาธารณะได้รับรู้มากขึ้น
-จัดให้มีกิจกรรม "ศาสตร์แห่งความเป็นมนุษย์" -มีการขยายเครือข่ายตามธรรมชาติ -ได้ต้นแบบของการดูแลสุขภาพแบบองค์รวม จากผู้ป่วยเอดส์ มะเร็ง เกิดเป็นเครือข่ายมะเร็ง,เครือข่ายพัฒนาจิต,เครือข่ายจิตวิญญาณ -สร้างองค์ความรู้/เพิ่มบทบาทของคนไข้เอดส์ให้ช่วยเหลือสังคมเป็นที่พึ่งทางสังคม -สุขภาพจิตดีขึ้น -เกิดตัวอย่างการดูแลสุขภาพ เช่น ทำสวนยางอย่างไรทำให้มีสุขภาวะดี ใช้ธรรมชาติเยียวยาให้มีจิตที่ไม่หวั่นไหว ใจมีสุข

สถาบันวิจัยและพัฒนาสุขภาพภาคใต้ เน้นการเชื่อมประสานระหว่างงานองค์ความรู้และการปฏิบัติการในระดับพื้นที่ให้มีความสอดคล้องกัน -การเชื่อมประสานระหว่างนักวิชาการ กับชุมชน ก่อให้เกิดการทำงานร่วมกัน -สร้างความรู้เพื่อการสร้างเสริมสุขภาพ

โครงการเครือข่ายสร้างเสริมสุขภาพ จ.สงขลา เป็นหน่วยประสานงานกลางทำหน้าที่กระตุ้นให้เกิดการทำกิจกรรมสร้างเสริมสุขภาพในพื้นที่ สนับสนุนให้เกิดการพัฒนาโครงการ ในระดับพื้นที่รวมทั้งการได้มาแลกเปลี่ยนเรียนรู้กัน การถอดสังเคราะห์องค์ความรู้สรุปบทเรียนการทำงาน -ระบบฐานข้อมูลที่มีประสิทธิภาพ -สร้าง พัฒนา เครือข่ายประสานงาน ระดับจังหวัด โครงการส่งเสริมกระบวนการเรียนรู้และประเมินผลแบบมีส่วนร่วม
- เป็นการดำเนินงานในเชิงบวก เชื่อมโยงไปสู่กระบวนการพัฒนางาน เพื่อสร้างกระบวนการเรียนรู้ร่วมกันเป็นภาคี - ดำเนินการควบคู่ไประหว่าง การสนับสนุน การส่งเสริม การติดตามและประเมินผล เพื่อปรับการดำเนินงานของเครือข่ายสร้างเสริมสุขภาพระดับจังหวัดสงขลา เป็นการติดตามและการประเมินผลทั้งเชิงคุณภาพและเชิงปริมาณ ประเมินแบบเสริมพลังและเน้นการมีส่วนร่วม - ส่งเสริมและสนับสนุนโครงการเครือข่ายสร้างเสริมสุขภาพระดับจังหวัดสงขลา - กระตุ้นให้เกิดการจัดวางระบบการติดตามและประเมินผลภายในร่วมกับภาคีที่เข้าร่วมในโครงการ - ศึกษาและสรุปบทเรียนการทำงานร่วมกันของภาคีต่างๆ เพื่อการสร้างเสริมสุขภาพ